اندازهء بيست كشتى ساخته‌اند كه كشتيهاى بزرگ در آن رفت‌وآمد مىكنند ؛ و من از عسكر مكرم تا اهواز كه ده فرسخ فاصله است ، سوار كشتى شدم . در مورد پل عسكر مكرم ، در حاشيهء متن عربى كتاب ، چنين آمده است : « در وسط عسكر مكرم ، بر روى نهر مسرقان ( آب گرگر ) ، پلى زيبا و استوار با گچ و آجر ساخته‌اند ؛ بسيار پهن است و داراى بازار و دكانها ، و مسجدى زيبا و پاكيزه . » « 1 » ابن حوقل در پيرامون فواصل شهرها و سازمانهاى گمركى مىنويسد : « از اردبيل تا ميانج ( ميانه ) بيست فرسخ است . از ميانه تا خونج هفت فرسخ است و « خونج شهرى است داراى مرصد ( يعنى گمرك‌خانه ) براى نظارت مال التجاره‌هايى كه از آذربايجان به نواحى رى مىرود ، از قبيل برده و ستور و همهء كالاهاى تجارتى از گوسفند و گاو و جز آن . مقاطعهء اين مرصد ، ساليانه صد هزار دينار بطور دائم است و گاه يك ميليون درهم يا مقدارى كمتر از آن بدان افزوده مىشود و در سراسر دنيا چنين درآمدى نظير ندارد . » « 2 » ابن حوقل ، ضمن توصيف خراسان ، از كارهاى خير مردى به نام ابو الحسن محمد بن حسن ماه ، ياد مىكند و مىنويسد كه پس از عبور از بلخ ، به رباط ميله مىرسيم كه بنايى بسيار سودمند است . اين رباط پناهگاه مردم در هنگام برف و باران و هجوم دشمن است . بناى آن « بس بلند و استوار و داراى خانه‌هاى وسيع است تا آنجا كه براى اقامت بيش از يك لشكر كفايت كند ، و پادشاهى با سپاه خود تواند در آن فرود آيد . اين مرد را در ماوراء النهر و خراسان ، رباطهايى بهتر از اين است ؛ از جمله رباطى كه در قباديان ساخته است ؛ و نيز از بهترين آنها رباطهاى ترمذ است كه در آن وظيفه و مقررى براى مسافران و نفقهء مستمرى براى ساكنان آنها از فقيهان و طالبان دانش تعيين كرده است ، و نيز بيمارستانى در ترمذ ساخته و از املاك نفيس خود براى تأمين مخارج آن بدانجا وقف كرده است . » « 3 » ابن حوقل ، ضمن توصيف ماوراء النهر ، از مهمان‌نوازى و علاقهء فراوان ثروتمندان آنجا در ايجاد مهمانسرا و رباط سخن مىگويد و مىنويسد : « غالب توانگران بلاد اسلام ثروت خود را در راه تأمين سرگرميها و عيش و عشرت خود و رقابتهاى تجملى و مذموم خرج مىكنند ؛ اما غالب توانگران ماوراء النهر ثروت خود را در ساختن رباطها و راهها و جهاد در راه خدا و ساختن پلها خرج مىكنند و هيچ شهر يا راهى يا دهى كه جاى سكونت است خالى از رباطهاى متعدد نيست . شنيده‌ام كه در ماوراء النهر افزودن برده هزار رباط است و در بسيارى از آنها علوفهء چارپاى مسافر و طعام خود او آماده است . » « 4 » سپس ابن حوقل از سقاخانه‌هاى فراوان سمرقند كه آب خيراتى با يخ در دسترس همگان مىگذارند سخن مىگويد . « 5 » پس از حملهء مغول ، امنيت و آرامش و فعاليتهاى گوناگون اقتصادى در ايران و

--> ( 1 ) . همان . ص 25 - 24 و [ حواشى ] 260 . ( 2 ) . همان . ص 99 . ( 3 ) . همان . ص 188 - 187 . ( 4 ) . همان . ص 196 ( به اختصار ) . ( 5 ) . ر ك : همان . ص 196 .